مبانی مهاجرت و کودک کار
چنان که تخمین زده میشود، 214میلیون نفر مهاجر بینالمللی و 740 میلیون نفر مهاجر داخلی در سطح جهان وجود دارد. بر اساس اطلاعات بانک جهانی، یک سوم افرادی که از کشورهای در حال توسعه مهاجرت میكنند، جوانان و نوجوانانی در محدوده سنی 12 تا 24 سال هستند. این آمار شامل تعداد زیادی کودک زیر 18 سال میشود که یا به صورت مستقل یا همراه با خانوادهشان مهاجرت میکنند.
افزایش آمار و ارقام مهاجرت، نشاندهنده تمایل به ترك محل زندگی در سالهای اخیر است. آمار و ارقامی که از تحرک جمعیتی در نبود پیشرفت و فرصتهای شغلی به ویژه در مناطق روستایی حكایت دارند.
شرایط زیستمحیطی نیز بر عوامل مهاجرت تاثیرگذارند به طوری كه در سال 2050 حدودا 200 میلیون نفر «پناهجوی شرایط اقلیمی» که شامل کودکان نیز میشود وجود خواهد داشت.
با توجه به رشد مضاعف جمعیت و بافت جمعیتی جوان، قاره آفریقا یكی از مناطقی است كه بسیار تحتتاثیر این مساله قرار خواهد گرفت. آمارهای سازمان ملل برای سال 2010 تا 2020 پیش بینی میکنند جمعیت کودکان در این منطقه به تنهایی به 27 میلیون نفر برسد. با توجه به شرایط کنونی، بسیاری از این کودکان در مناطق روستایی بزرگ شده و تبدیل به نوجوانانی میشوند که برای یافتن فرصتهای شغلی به مهاجرت رو میآورند.
در کنار این موارد، کودکان معمولا بدون مدارک هویتی در مرزها رفتوآمد میكنند كه این مساله به محرومیت کودکان از داشتن خدمات عمومی همچون حق تحصیل، حق بیمه پزشکی و بهداشتی منجر میشود. این محرومیت باعث میشود آنها به ویژه زمانی که به تنهایی مهاجرت میكنند، در معرض کار کودک و دیگر شکلهای استثمار قرار بگیرند یا این كه در مسیر مهاجرت خود به دام قاچاق گرفتار شوند.
چرا کودکان مهاجرت میکنند؟
عوامل موثر بر مهاجرت کودکان جنبههای فراوانی دارند و از منطقهای به منطقه دیگر متفاوت هستند. اما به طور كلی مهاجرت میتواند به دلایل زیر صورت بگیرد:
- عوامل اقتصادی مانند بیکاری و فقر در مناطق روستایی
- عوامل فرهنگی مانند تبعیض جنسیتی، جنگ و تهدید اجبار به ازدواج در سن پایین
- عوامل شخصی مانند فشار و آزار و اذیت همسالان، خشونت خانگی و ایدز (اچ آی وی)
- عوامل خارجی مانند تغییرات اقلیمی، بلایای طبیعی و سیلهای فصلی
تهدیدها و فرصتها
بسیاری از کودکانی كه در مناطق روستایی زندگی میکنند، به امید این که در مناطق شهری با فرصتهای بیشتری مواجه شوند، داوطلبانه تصمیم به ترک محل زندگی خود میگیرند. در کنار تهدیدهای فراوان، مهاجرت میتواند فرصتهای خوب کاری و تحصیلی نیز در اختیار مهاجرها قرار دهد بنابراین باید این نكته را در نظر داشت كه هدف، پایان دادن به مهاجرت داوطلبانه نیست بلکه هدف ایجاد محیط امنی است که از قاچاق و کار کودک جلوگیری کند تا به یک تجربه مثبت منجر شود.
مطالعات نشان میدهد که دختران بیشتر به مهاجرت داخلی تمایل دارند در حالی که پسران بیشتر به مهاجرت خارجی گرایش نشان میدهند. با این حال، چه مهاجرت داخلی باشد و چه خارجی، مهاجرت مستقل از خانواده، تهدید استثمار را افزایش میدهد. کودکانی که همراه با والدینشان مهاجرت نمیکنند، به ویژه اگر سنشان از حداقل سن کار کمتر باشد یا به صورت غیرقانونی از مرز عبور کرده باشند یا به زبان کشور مقصد مسلط نباشند، بسیار بیشتر در معرض استثمار، اجبار، اغفال و خشونت قرار میگیرند.
کودکان و بدرفتاری
مطالعات نشان میدهد که کودکان کار مهاجر در معرض استثمار توسط کارفرمایان یا دیگران هستند. آنها اغلب با بدرفتاریهایی همچون تحمل انزوا، خشونت، شرایط نامساعد کاری، دریافت نکردن حتی حداقل حقوق، زمان زیاد کاری و کمبود استراحت و تهدید گزارش شدن به مقامات روبهرو هستند.
از دیگر آزارهایی که به کودکان کار وارد میشود نیز میتوان به نگه داشتن مدارک هویتی همچون پاسپورت آنها توسط کارفرما برای تضمین اینکه کارگر از محل کار خود فرار نکند، اشاره کرد.
راه پیش رو و بازدارندههای پیشنهادی
وقتی سخن از کودکان به میان میآید، شرایط مهاجرت هر چه که باشد، دولتها موظف به تامین امنیت و محافظت از کودکان اعم از کودکان مهاجرند. به نظر میرسد سیاستهای مهاجرت دولتها تحت اجبارهای کنوانسیونهای سازمان ملل بر اساس حقوق کودک، کنوانسیون شماره138 سازمان بینالمللی کار درمورد حداقل سن کار در سال 1973 و کنوانسیون شماره 182 درمورد بدترین شکلهای کار کودک در سال 1999احتیاج به بازبینی و رسیدن به حد تناسب دارند.
توصیههایی کاربردی برای پیشرفت هر چه بیشتر در سیاستها و قوانین مهاجرت و كار كودكان که وضع اسفبار کودکان مهاجر را مورد توجه قرار خاصی قرار میدهد:
- قوانین و سیاستها در زمینه مهاجرت، حقوق کودك از جمله حق تحصیل، بهداشت و سلامت و کار کودکان باید توجه خاصی چه به کودکان مهاجر داخلی و چه به کودکان مهاجر بینالمللی معطوف كنند.
- قوانین باید حق جستجوی کار در جایی دیگر را، برای کودکانی که در محل زندگی خود شغلی مناسب پیدا نمیکنند به رسمیت بشناسند.
- درصورت قانونیسازی فعالیتهای اقتصادی غیررسمی همچون کارهای کشاورزی، استثمار کودکان بیش از پیش قابل پیشگیری است.
- از آنجا که پدیده کودک کار از بلایای طبیعی یا فاجعههایی همچون جنگ سرچشمه میگیرد، مهاجرت کودکان و کار کودکان باید در فهرست فجایعی که برای مقابله با آن برنامهای در نظر گرفته میشود قرار گیرند.
- برای نایل آمدن به اهدافی از قبیل برخورداری از حقوق ابتدایی باید به معضل ثبت نشدن تولد کودکان اشاره کرد. تا به حال 51 میلیون کودک بیهویت شناخته شدهاند که در معرض استثمار قرار دارند.
- باید تحقیقات بیشتری در رابطه با پدیدههای وابسته مهاجرت کودکان و کودکان کار صورت گیرد.
- ارتباط کودکان با اتحادیههای صنفی نیز میتواند راهحلی برای صیانت از کودکان در نظر گرفته شود.
- زمانی که مهاجرت در مرزهای بینالمللی اتفاق میافتد، هماهنگی کشورها به اداره بهتر امور مربوط به مهاجرت میانجامد.
- و درنهایت این كه قانونگذاران باید به جنبههای متفاوت مسائل كودكان به ویژه کودکانی که تجربه مهاجرت داشتهاند، توجه خاصی داشته باشند.
مترجم محمد پیره پور